Çevre Direnişleri ve Edebiyat: Şu yanan çayırların külleri nereye düşer?

Mâlum, Karadeniz artık doğal çevrenin yağmalanması ve buna karşı çıkanların direnişleriyle anılır hale geldi. Yüzlerce hidroelektirik santrali, kentleri denizden koparan bir otoban, termik santraller ve nükleer santralle atağa geçen bir yatırımcı, girişimci toplamı karşısında hiç ses çıkmamasını beklemek da tuhaf olurdu. Bir de üstüne Karadeniz'in pek bir müstesna kentlerinde, yollarında yağmurun her yağışında rutinleşen can kayıpları eklendi. Yani Karadeniz'in hemen hemen her kilometresinde doğaya acımasızca inen bir kazma ve o doğanın verdiği yanıtlar var artık.

Felaketler ve direnişler bir arada yaşıyor. Karadeniz'de sadece gözü başka hiç bir şey görmeyen bir inşaat atılımı yok. Bireysel, topluca, köylüce ve şehirli direnişler de var Karadeniz'de. Bunlar arasında en çok bilinenlerinden bir tanesi Gerze. Anadolu Grubu (Efes Pilsen, McDonalds, Faber Castel vb. üreten sermaye grubu) uzunca zamandır Gerze'nin Yaykıl Köyü'ne bir termik santral kondurmak için uğraşıyor. Köylüler ve Gerzeliler ise yaşam alanlarının, evlerinin, mezarlıklarının, ağaçlarının, çayırlarının elden çıkmaması için direniyor. Olası inşaat alanı, Yaykıl köyünün önemlice bir bölümünü kaplıyor. Öngörülen inşaat alanı Gerze'nin hemen dibinde ve Sinop'un tam karşısında bulunuyor. Bu nedenle çimenler, köpekler, balıklar ve bulutlar dahil tüm yerleşimciler direniyor. Kadınlar, çocuklar, babalar, dayılar, nineler, hacı amcalar direniyor. Okul direniyor, traktör direniyor, yosun tutmuş taşlar direniyor. Bir çadır kurulmuş çayırın yukarısına, o çadır günün her saati direniyor.

Anadolu Grubu'nun taşeron sondaj aleti 5 Eylül 2011 günü işte bu direnişten korkarak gizlice köye girmeye çalıştı. Çevre Etki Değerlendirmesi Raporu için topraktan numune alacaklardı. Fallik bir simge olan sondaj aletini, toprak anaya saplayacaktı. Ama Yaykıl köylüleri, Gerzeliler izin vermediler bu mütecaviz girişime. Gaz bombasına, kolluk kuvvetlerinin bastırıp kaktırmalarına, biber gazına, tehditlere, küfürlere direndiler.

İşte bu meydan muharebesinin yıldönümünde Sinop Nâzım Kültürevi destekçileri olarak Yaykıl'a bir selam göndermek istedik. Bu çerçevede her ay düzenlediğimiz edebiyat saatinin Eylül ayındaki oturumunu çevre direnişleri ve edebiyat arasındaki ilişkiye ayırmaya karar verdik. Amacımız Türkiye'deki çevre direnişlerinden esinlenilmiş öyküler bulmaktı.
Ama olmadı. Yani çevre direnişleri, olayları, felaketlerinden esinlenilmiş öyküler bulamadık. Öykü değeri taşıyacak bir çok gazete ve dergi yazısı bulduk ama kurmaca öykü bulamadık. Sanırız roman da yok. Ayrıca bu tür direnişlere atfen yazılmış şiirler de bulunmuyor. Çevre direnişlerinin işleyen sanatsal üretimler arasında belgesel filmler ve besteler açık farkla öne çıkıyor. Belgesel filmler hem süreci yani doğanın talan edilmesini işliyor, hem direnişlere ses veriyor hem de bir belgeleme niteliği de taşıyor.

Peki, çevre direnişleri edebiyatta neden yankısını bulamıyor? Kendi aramızdaki tartışmalardan çıkardığımız bazı olası nedenler şunlar oldu. 

• Birincisi, edebiyat yazınsal malzeme olarak siyasallaşmamış, sosyolojik olguya dönüşmüş direnişleri tercih ediyor. Bu anlamda doğrudan karşı çıkışların yaşandığı süreçleri işleyemezken karşıtlığın dolaylı olarak ifade edildiği süreçlerde daha fazla estetik malzeme buluyor.
• İkincisi, edebiyat piyasalaşma nedeniyle konu tekleşmesine hapsoluyor. Bu nedenle çevre direnişleri kendilerine ses verecek kalemlerle buluşamıyor.